مقدمه
چوب مسواک، که به زبان عربی “مسواک” یا “سیواک” نامیده میشود، یک ابزار طبیعی برای بهداشت دهان است که از شاخهها یا ریشههای درخت سالوادورا پرسیکا (Salvadora persica) تهیه میشود. این درخت که به “آراک” نیز معروف است، در مناطق خشک خاورمیانه، آفریقا و جنوب آسیا رشد میکند. استفاده از چوب مسواک به عنوان یک مسواک طبیعی، هزاران سال قدمت دارد و به عنوان یکی از قدیمیترین روشهای تمیز کردن دندانها شناخته میشود. در دنیای مدرن، با وجود مسواکهای پلاستیکی و خمیر دندانهای شیمیایی، چوب مسواک همچنان محبوب است، به ویژه در جوامع اسلامی و کشورهای در حال توسعه، به دلیل دسترسی آسان، هزینه کم و خواص طبیعی آن.
سازمان بهداشت جهانی (WHO) در سال ۱۹۸۶ استفاده از چوب مسواک را برای بهداشت دهان توصیه کرد، اما در گزارش اجماعی سال ۲۰۰۰، بر نیاز به تحقیقات بیشتر تأکید نمود. این ابزار نه تنها به عنوان یک وسیله مکانیکی برای پاک کردن پلاک دندان عمل میکند، بلکه حاوی ترکیبات شیمیایی است که اثرات ضدباکتریایی، ضدالتهابی و ضدپوسیدگی دارد. در این مقاله، به بررسی تاریخچه چوب مسواک، ترکیب شیمیایی آن و شواهد علمی در مورد مزایا و اثرات آن بر سلامت دهان میپردازیم. این بررسی بر اساس مطالعات علمی و منابع تاریخی انجام شده است و هدف آن ارائه دیدگاهی جامع از این ابزار سنتی در برابر روشهای مدرن است.
تاریخچه چوب مسواک
تاریخ استفاده از چوب مسواک به دوران باستان بازمیگردد. شواهد نشان میدهد که Babylonianها حدود ۳۵۰۰ سال قبل از میلاد از چوبهای جویدنی برای تمیز کردن دندانها استفاده میکردند. این روش در ادبیات یونانی و رومی باستان نیز ذکر شده است. در هند باستان، جراح مشهور سوشروتا (حدود ۵۰۰ قبل از میلاد) در متون پزشکی خود به استفاده از چوبهای فیبری برای بهداشت دهان اشاره کرده است. همچنین، در کتاب “قوانین مانو” (Laws of Manu) که مربوط به دوران مسیحی است، به این روش اشاره شده.
در خاورمیانه و آفریقا، چوب مسواک از درخت سالوادورا پرسیکا استخراج میشود که در مناطق خشک مانند عربستان، ایران، عراق و سودان رشد میکند. این درخت حدود ۷۰۰۰ سال پیش به عنوان منبع اولین مسواک طبیعی شناخته شده است. اما اوج محبوبیت آن با ظهور اسلام مرتبط است. پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، استفاده از مسواک را به طور منظم توصیه میکرد و آن را بخشی از سنتهای بهداشتی میدانست. در احادیث، مسواک برای مواقعی مانند قبل از وضو، ورود به مسجد، خوابیدن، بیدار شدن، سفر و جمعهها توصیه شده است. پیامبر تأکید داشت که مسواک دهان را پاک میکند، لثهها را تقویت میکند، بوی بد دهان را از بین میبرد و حتی ممکن بود آن را واجب اعلام کند.
این توصیههای مذهبی باعث گسترش استفاده از مسواک در جهان اسلام شد و آن را از یک عمل پیشااسلامی به یک سنت فرهنگی-مذهبی تبدیل کرد. در آفریقا، آسیا و آمریکای جنوبی، نامهای مختلفی مانند “آراک” در عربی یا “پیلو” در برخی قبایل آفریقایی دارد. در دوران مدرن، مسواک همچنان در کشورهای در حال توسعه محبوب است، زیرا ارزان، در دسترس و بدون نیاز به آب یا خمیر دندان است. سازمان بهداشت جهانی آن را به عنوان یک ابزار مؤثر برای بهداشت دهان در جوامع روستایی توصیه کرده است. تاریخچه مسواک نشاندهنده تغییر نگرش به بهداشت دهان است، از ابزارهای سنتی تا ادغام با محصولات مدرن مانند دهانشویه و خمیر دندان حاوی عصاره مسواک.
ترکیب شیمیایی چوب مسواک
ترکیب شیمیایی چوب مسواک عامل اصلی خواص درمانی آن است. تحلیلهای شیمیایی نشان میدهد که ریشه و پوست آن حاوی حدود ۲۷% خاکستر است، با سطوح بالایی از آلکالوئیدها مانند سالوادورین و تریمتیلآمین، کلریدها، فلوراید، سیلیس، گوگرد، ویتامین C و مقادیر کمی از تاننها، ساپونینها، فلاونوئیدها و استرولها. ترکیبات کلیدی شامل β-سیتوسترول، m-آنیسیک اسید، سالوادورا، گچ و ترکیبات آلی مانند پیرولیدین، پیرول و پیپریدین است. گلیکوزیدهایی مانند سالوادوسید و سالواداراسید، و فلاونوئیدهایی مانند کامفرول، کوئرستین و روتین کوئرستین نیز وجود دارد.
یکی از مهمترین ترکیبات، بنزیلایزوتیوسیانات (BITC) است که از هیدرولیز گلوکوزینولات به دست میآید و خواص ضدسرطانی و ضدمیکروبی دارد. مسواک همچنین حاوی تقریباً ۱.۰ میکروگرم بر گرم فلوراید کل است و کلسیم و فسفر را در آب آزاد میکند. این ترکیبات نه تنها به تمیز کردن مکانیکی کمک میکنند، بلکه اثرات شیمیایی مانند افزایش ترشح بزاق، افزایش pH پلاک و جلوگیری از تشکیل پلاک را فراهم میآورند. با این حال، محتوای فلوراید محلول آن کم است و نقش آن در جلوگیری از پوسیدگی بحثبرانگیز است.
بررسی علمی و مزایا
بررسیهای علمی نشان میدهد که چوب مسواک اثرات مثبت متعددی بر سلامت دهان دارد. مطالعات in vitro نشان میدهد که عصاره مسواک رشد میکروارگانیسمهایی مانند کاندیدا آلبیکانس، استرپتوکوکوس، استافیلوکوکوس اورئوس و انتروکوکوس فکالیس را مهار میکند. عصاره الکلی اغلب مؤثرتر از آبی است و BITC فعالیت باکتریکشی دارد، رشد استرپتوکوکوس موتانس را مهار میکند و تولید اسید را کاهش میدهد. همچنین، فعالیت ویروسی علیه هرپس سیمپلکس ویروس ۱ دارد.
در مطالعات اپیدمیولوژیک، مانند در سودان، کاربران مسواک شیوع کمتری از پوسیدگی دندان نشان دادند. جویدن مسواک ترشح بزاق را افزایش میدهد، ظرفیت بافرینگ را بهبود میبخشد و pH پلاک را بالا میبرد، که از پوسیدگی جلوگیری میکند. در مورد پلاک و لثه، مسواک پلاک و التهاب لثه را کاهش میدهد و در برخی مطالعات، بهتر از مسواک معمولی پلاک را از فضاهای بیندندانی پاک میکند. همه مطالعات بین ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ اثرات مثبت ضدپلاک، ضدالتهاب لثه، ضدپوسیدگی، ترمیم زخم لثه، سفیدکنندگی، حفظ زنجیرههای ارتودنسی و سازگاری با سلولهای دهان را گزارش کردند.
مزایای دیگر شامل مبارزه با پلاک، بیماری لثه، جلوگیری از پوسیدگی موجود، حاوی مواد معدنی مانند کلرید، سدیم بیکربنات و پتاسیم، از بین بردن بوی بد دهان و سفید کردن دندانها است. مطالعات بالینی، مانند آزمایشی روی دانشجویان دندانپزشکی، نشان داد که مسواک در کاهش پلاک مؤثرتر از مسواک معمولی است. WHO در ۱۹۸۷ آن را به دلیل دسترسی، اثرات مفید و مقرونبهصرفه بودن توصیه کرد.
معایب و نتیجهگیری
با وجود مزایا، معایبی نیز وجود دارد. مسواک ممکن است سطوح زبانی دندانها را به خوبی تمیز نکند، زیرا الیاف آن موازی محور چوب است، برخلاف مسواکهای مدرن. استفاده بیش از حد میتواند باعث عقبنشینی لثه شود، به دلیل آسیب مکانیکی. برخی مطالعات سطوح بالاتری از التهاب لثه و جیبهای پریودنتال عمیقتر در کاربران عادی گزارش کردند. همچنین، اثرات بر میکروبیوتای زیرلثهای نامشخص است.
در نتیجه، چوب مسواک یک ابزار سنتی مؤثر است که تاریخچه غنی و شواهد علمی قوی دارد. آن میتواند مکمل روشهای مدرن باشد، به ویژه در مناطق با دسترسی محدود. تحقیقات آینده میتواند کاربردهای جدید آن را بررسی کند. (حدود ۱۰۵۰
